Budowanie oczekiwań do sytuacji – strategia wspierania osób z ASD

Wiedza co stanie się za chwilę i czego oczekiwać od sytuacji jest ważna dla każdego z nas, dzięki niej czujemy się bezpiecznie. Osoby ze spektrum autyzmu mogą potrzebować wsparcia, żeby przystosować się do zmian i nowości. Takim wsparciem może być częste sprawdzanie czego osoba oczekuje i budowanie oczekiwań dostosowanych do tego, co faktycznie się wydarzy.

chlopiec-patrzacy-na-rzeke

Dlaczego oczekiwania są ważne

Dla wielu osób z autyzmem rutyna dnia lub wykonywanie czynności w określony sposób mają szczególne znaczenie. Wszelkie nieoczekiwane elementy sytuacji zaburzają poczucie bezpieczeństwa.

Dlaczego?

Wynika to ze stylu myślenia osób, które rozwijają się na spektrum autyzmu. Jednym z trzech głównych objawów autyzmu są powtarzalne i stereotypowe zachowania i wzorce aktywności, co oznacza mniejszą elastyczność zachowania i myślenia.

Dodatkowo osoby ze spektrum autyzmu zwykle lepiej radzą sobie z pojęciami łatwo mierzalnymi, konkretnymi a trudność stanowią pojęcia abstrakcyjne tj. czas, moralność, szybkość. Wiele osób z autyzmem to wzrokowcy. Dla osoby, która myśli „obrazami” oraz myśli w sposób bardzo konkretny, bardziej elastyczne oraz abstrakcyjne stwierdzenia mogą nie być zrozumiałe i budzić lęk np. może później pojedziemy na małą wycieczą w przyjemne miejsce.

„Byłam wrażliwa na zmiany. Przerażały mnie, gdyż oznaczały stawianie czoła nieznanemu, a ja nie mogłam pojąć, czym w istocie jest nieznane” 

Nita Jackson „Standing Down Falling Up”

Dodatkową trudnością może być generalizacja. Dla osób z autyzmem przenoszenie informacji pomiędzy sytuacjami może nie być logiczne np. dziecko, które nauczyło się zachowania w sklepie może nie przenieść tego zachowania na bank lub pocztę. Dziecko, które nie przenosi informacji w taki automatyczny sposób jest narażone na uczucie niepewności w wielu sytuacjach.

Kolejną rzeczą jest czas przetwarzania informacji. Dla osoby naurotypowej wystarczającym czasem na zapowiedź pójścia na spacer może być kilka minut przed wyjściem. Tymczasem niektóre z osób na spektrum autyzmu mogą potrzebować kilkukrotnie dłuższego czasu na przetworzenie takiej informacji i odpowiednie nastawienie się.

Zmiany często łączą się z niepewnością, co do środowiska w którym znajdziemy się za chwilę. W przypadku osób, które są szczególnie wrażliwe sensorycznie, ma to duże znaczenie, ponieważ istnieje ryzyko, że znajdą się w miejscu w którym bodźce (np. dźwieki, kolory, zapachy) będą dla nich bardzo nieprzyjemne.

Zmiana może być stresująca: kiedy nie wiemy co dokładnie się stanie lub nie wyobrażamy sobie tego, kiedy zmiana jest nagła i niezapowiedziana, kiedy nie wiemy jak się zachować i nie rozumiemy dlaczego robimy błąd, kiedy spodziewamy się czegoś a zastajemy coś zupełnie innego. Specyfika myślenia osób autystycznych sprawia, że są one narażone na przeżywanie takiego stresu znacznie częściej.

Sprawdzanie oczekiwań

Podczas zastanawiania się nad zachowaniem podopiecznego w obliczu zmian, pomocne mogą być pytania o oczekiwania.

  • Czego osoba oczekuje w danej sytuacji?
  • W jaki sposób wie czego oczekiwać?
  • W jaki sposób możemy upewnić się, że oczekiwania odpowiadają temu, co się stanie?

Pytanie o oczekiwania może być przydatne podczas planowania dużych zmian tj. przeprowadzka, wakacje oraz w zupełnie małych sytuacjach dnia codziennego np. kiedy nie jesteśmy pewni przyczyny specyficznego zachowania. Kiedy uwzględniamy sposób myślenia osób na spektrum autyzmu mamy większe szanse na odkrycie, że zachowania dziecka są logiczne i mają dla niego sens.

Poniższy przykład obrazuje zastosowanie pytań o oczekiwania w praktyce.

Ania ma 14 lat i ma Zespół Aspergera. Niedługo wyjeżdża z rodziną na wakacje w góry. Wszystko jest zaplanowane, tymczasem Ania bardzo niepokoi się wyjazdem i nie chce w ogóle o nim rozmawiać.

Jakie są oczekiwania Ani?

Co Ania wie o górach? Możliwe jest, że nie jest pewna czym są i jak wyglądają góry. Kiedy planujemy wakacje w kraju różniącym się kulturowo zwykle sprawdzamy zdjęcia, pogodę, czytamy przewodniki i informacje o tamtejszych obyczajach. Jeśli Ania nie była nigdy w górach być może dla niej jest to doświadczenie porównywalne do wyjazdu do odległego kraju, bez żadnej wiedzy o miejscu pobytu ani o sposobie i czasie trwania podróży. Być może tylko jeden szczegół wyjazdu jest nieznany i to zabiera całą energię umysłową Ani. W jaki sposób wie czego oczekiwać? Jeśli Ania myśli w sposób konkretny i wzrokowy być może najlepsze słowne wyjaśnienie będzie dla niej nie zrozumiałe a zobaczenie obrazka z miejsca docelowego wycieczki powie bardzo wiele. Ania nie jest w stanie powiedzieć rodzicom, że ta sytuacja ją przerasta, pomimo, że bardzo się cieszy na myśl o wakacjach i chce zobaczyć nowe miejsca.

Co sądzicie o wartości sprawdzania oczekiwań?

Podobne artykuły