Podstawowe informacje wyjaśniające czym jest autyzm, znajdziesz w artykule Autyzm - prostymi słowami

Organizacja bodźców zmysłowych – sensoryzmy

Odbieranie rzeczywistości przez zmysły u osób ze spektrum autyzmu przebiega nietypowo. Kiedy zmysły są zbyt wrażliwe lub mało wrażliwe, niektóre zwyczajne dźwięki stają się przerażająco głośne, mocny dotyk – niezauważalny. Sensoryzmy to zachowania, które są przejawami zaburzeń w odbiorze i przetworzeniu bodźców ze środowiska.

trzech-chlopcow-zaslania-buzie-oczy-uszy

Odbieranie rzeczywistości przez zmysły

Spostrzeganie to proces odbierania informacji przez zmysły i przetwarzania tych informacji w mózgu czyli tworzenie spostrzeżenia. W każdej sekundzie odbieramy świat zmysłami a w mózgu łączą się informację płynące ze zmysłów np. odgłos rozkładania sztućców, widok zastawy i jedzenia, zapach gotowanych potraw, uczucie ucisku w jamie ustnej podczas gryzienia i w końcu smak – tworzy w umyśle spostrzeżenie – pyszny obiad. U osób z autyzmem proces spostrzegania może przebiegać w zupełnie inny sposób. Zaburzenia w odbiorze i przetwarzaniu bodźców sensorycznych są związane z pracą mózgu. Mózg nie przetwarza bodźców w prawidłowy sposób, co powoduje, że osoba ma inną wrażliwość na bodźce. Zaburzenia spostrzegania przez zmysły występują u większości osób z autyzmem. Mogą występować też w populacji osób neurotypowych, jako neurologiczne zaburzenie.

7 zmysłów człowieka

Zaburzenia organizacji bodźców mogą występować na poziomie każdego zmysłu. Każdy z nas ma 7 podstawowych zmysłów. Pierwsze 5 są łatwe do wymienienia i zlokalizowania:

  • wzrok
  • słuch
  • smak
  • węch
  • dotyk

Kolejne 2  to zmysły o których istnieniu nie myślimy na co dzień, mimo, że są nam bardzo potrzebne i ciągle ich używamy.

  • zmysł równowagi – zlokalizowany jest w uchu wewnętrznym. Pozwala nam poruszać się w przestrzeni, dzięki niemu czujemy swoje ciało i wszystkie jego ruchy.
  • propriocepcja (czucie głębokie) – ten zmysł odpowiedzialny jest za odczuwanie ułożenia ciała i napięcia mięśniowego. Dzięki niemu wiemy jak ułożone są poszczególne części ciała bez patrzenia na nie. Odczuwamy ciało i czujemy ile siły wkładamy w wykonywanie czynności.

Nadwrażliwość, niedowrażliwość i biały szum

Carl Delacato był psychologiem, który jako jeden z pierwszych pierwszy badał spostrzeganie przez zmysły u osób z autyzmem. Z badań Carla Delacato w latach 70. wynikało że nawet 98% osób z autyzmem ma zaburzenia przetwarzania sensorycznego. Delacato podzielił zaburzenia na 3 grupy: nadwrażliwość, niedowrażliwość i biały szum. Carl Dalacato opisał swoją teorię w książce „Dziwne, niepojęte. Autystyczne dziecko”.

delacato-książka

Nadwrażliwość oznacza, że osoba odbiera bodźce ze środowiska zbyt intensywnie – jej układ nerwowy ma wysoką wrażliwość na niektóre bodźce. Osoby z nadwrażliwością nie mogą znieść określonych rzeczy: zapachów, smaków, dźwięków. Doświadczanie ich sprawia osobie nadwrażliwej ogromny dyskomfort a nawet ból. Niedowrażliwość oznacza, że układ nerwowy ma zbyt małą wrażliwość na bodźce, reaguje jedynie na bodźce o dużym natężeniu. Osoby z niedowrażliwością poszukują mocniejszych bodźców, żeby je faktycznie odczuć. Ostatnia grupa zaburzeń to biały szum czyli wewnętrzne zakłócenia sensoryczne. U osób z białym szumem odgłosy płynące z wnętrza ciała (bicie serca, szum krwi) mogą zakłócać słyszenie bodźców z zewnątrz. W dalszej części artykułu opisujemy jak wyglądają zaburzenia sensoryczne poszczególnych zmysłów. Podajemy przykłady zachowań (czyli sensoryzmy), które są widocznymi przejawami zaburzeń.

Zmysł słuchu

Kamil jest 4-letnim chłopcem, który nie lubi głośnych i nagłych dźwięków wydawanych przez rówieśników. Odpycha inne dzieci i zakrywa uszy podczas zajęć, które wiążą się z hałasem. To zachowanie nasila się podczas zabawy w czasie wolnym.

W zachowaniu Kamila obserwujemy nadwrażliwość słuchową.

Nadwrażliwość słuchu:

  • częste zatykanie uszu,
  • niepokój w gwarnych pomieszczeniach,
  • nadmierne reakcje na nagłe dźwięki,
  • reakcja na bardzo ciche dźwięki.

Niedowrażliwość słuchu:

  • preferowanie głośnych miejsc,
  • krzyczenie, piszczenie – wytwarzanie głośnych dźwięków,
  • fascynacja przedmiotami i sprzętami wydającymi głośne dźwięki.

Zmysł wzroku

„Poruszałam się po zupełnie białej przestrzeni pozbawionej przedmiotów. Ze wszystkich stron otaczały mnie jasne plamy puszystego koloru. Przechodziłam przez nie tak, jakby ich w ogóle nie było. Chciało mi się z tego śmiać. (…) Kiedy nie spałam podążałam za nim bez wytchnienia. Odwracałam się w stronę światła, które wpadając przez okna zatrzymywało się na moim łóżeczku, i gwałtownie pocierałam oczy. Widziałam je. Jaskrawe, puszyste, przenikające biel. Zauważyłam, że w powietrzu było mnóstwo plam. Kiedy patrzyłam w przestrzeń, widziałam plamy.

Ludzie przechodzili obok, przeszkadzając mi w moim magicznym odbiorze rzeczywistości. Ja przechodziłam obok nich i słyszałam, jak coś mamrotali. Moim ogromnym pragnieniem było zagubić się w tych plamach. Nie zwracałam uwagi na to, co mówią ludzie. Patrzyłam poprzez nich spokojnie, ciesząc się, że gubię się w moich plamach.”

Donna Williams „Nikt nigdzie”

Donna Williams opisuje intensywne doznania, których doświadczała w dzieciństwie, płynące z obserwacji światła i plamek przed oczami. Kiedy osoba z autyzmem jest niedowrażliwa wzrokowo fascynuje ją obserwowanie rzeczy. W wyobrażanie sobie innego odbioru sensorycznego pomagają też filmy i animacje obrazujące zaburzenia sensoryczne. W linku zamieszczamy film, który obrazuje nadwrażliwość zmysłów: wzroku i słuchu.

Nadwrażliwość zmysłu wzroku:

  • częste mrużenie oczu, łzawienie oczu,
  • niechęć do mocnego światła lub do przebywania w mocno naświetlonej przestrzeni np. w centrum handlowym,
  • niepokój przy zmianie oświetlenia,
  • preferowanie zabawy w przyciemnionym pomieszczeniu.

Niedowrażliwość wzroku:

  • machanie palcami lub przedmiotami blisko oczu,
  • intensywna obserwacja drobinek i pyłków kurzu unoszących się w powietrzu,
  • intensywna obserwacja dziurek i pęknięć,
  • fascynacja określonymi wzorami, określonym rodzajem światła.

Odczuwanie smaku

Ela jest bardzo wybredna w kwestiach jedzenia. Toleruje tylko ściśle określone potrawy z kilku składników. Dodatkowo nie je pokarmów, które są twarde i wymagają gryzienia. Rodzice martwią się taką ścisłą dietą. Kiedy próbują namówić Elę do zjedzenia czegoś nowego lub przemycić nowy składnik do talerza, dziewczynka od razu wypluwa jedzenie i bardzo się denerwuje.

Ela ma najprawdopodobniej nadwrażliwość zmysłu smaku. W takim przypadku odmawianie jedzenia to nie objaw wybredności lub bycia niejadkiem. Jedzenie wielu potraw to dla Eli uczucie ogromnego dyskomfortu.

Nadwrażliwość zmysłu smaku:

  • wielka niechęć do niektórych rodzajów potraw,
  • odruch wymiotny lub dławienie się podczas jedzenia,
  • wypluwanie jedzenia.

Niedowrażliwość smaku:

  • lizanie przedmiotów i rzeczy niejadalnych,
  • wkładanie rąk do ust, lizanie rąk i obgryzanie paznokci,
  • wkładanie wszystkiego do ust.

Biały szum zmysłu smaku:

  • gryzienie wnętrza policzków i języka, ssanie języka,
  • obojętność na jedzenie.

Zmysł węchu

„Mam delikatny nos, dlatego przeszkadzają mi nieprzyjemne zapachy, z daleka czuję jeśli ktoś jest spocony lub ma nieprzyjemny zapach z ust. Nie mogę też wąchać zwierząt choć na przykład niektóre psy mi się podobają.”

Dietmar Zöller „Gdybym mógł z wami rozmawiać”

Dietmar mówi o swojej nadwrażliwości węchu.

Nadwrażliwość:

  • niechęć do korzystania z toalety,
  • skarżenie się na zapachy, kiedy inni ich nie czują,
  • trudności związane z jedzeniem, niechęć do jedzenia ze względu na intensywne zapachy.

Niedowrażliwość:

  • obwąchiwanie ludzi,
  • fascynacja rzeczami z intensywnym, przykrym zapachem: toaleta, odpady.

Biały szum:

  • wkładanie przedmiotów do nosa,
  • ciągłe dłubanie w nosie.

Zmysł dotyku

„Nasze ciała wołają o kontakt z ludźmi, lecz gdy do niego dochodzi, wycofujemy się z bólem i zakłopotaniem. Osiągnęłam wiek 20 lat, nim byłam w stanie uścisnąć czyjąś rękę lub spojrzeć na kogoś wprost.”

Temple Grandin „Byłam dzieckiem autystycznym”

Doświadczenie Temple Grandin mogło wiązać się z nadwrażliwością na dotyk.

Nadwrażliwość:

  • niechęć do bycia dotykanym – obronność dotykowa
  • niechęć do noszenia ubrań lub noszenia nowych ubrań, określonego rodzaju ubrań,
  • unikanie kontaktu z rzeczami lepkimi i klejącymi lub tworzywami sypkimi np. ryż, piasek, kasza,
  • rozdrapywanie ran,
  • skrajna niechęć do metek przy ubraniach.

Niedowrażliwość:

  • poszukiwanie wrażeń dotykowych np. dążenie do bycia ściskanym, mocno przytulanym,
  • gryzienie się, szczypanie, wbijanie paznokci w policzek,
  • ciągłe dotykanie, skubanie skóry.

Równowaga

Kuba jest 6-latkiem, który ciągle jest w ruchu. Ulubionym zajęciem Kuby jest chodzenie. Najlepiej czuje się, kiedy wyjdzie domu. Bierze wtedy za rękę osobę dorosłą i ciągnąc ją za sobą, chodzi szybkim krokiem po podwórku. Jedynym miejscem w którym Kuba pozostaje przez dłuższy czas w jednej pozycji jest huśtawka. Może huśtać się całymi godzinami i bardzo to lubi.

Zachowania Kuby wiążą się z niedowrażliwością zmysłu równowagi.

Nadwrażliwość:

  • niechęć do poruszania się, preferowanie leżenia lub siedzenia,
  • zataczanie się, niepewne poruszanie się,
  • niechęć do zmian pozycji ciała.

Niedowrażliwość:

  • dążenie do ciągłego zmieniania pozycji, duża aktywność i ruchliwość,
  • fascynacja huśtawkami i trampolinami,
  • kręcenie się w kółko.

Biały szum:

  • zawroty głowy, częste potykanie się i zataczanie.

Propriocepcja czyli czucie głębokie

„Jego siła dosłownie przyklejała mnie do ściany, nie miałam wyboru musiałam poddać się temu wrażeniu. Choć ściana beczki boleśnie wpijała się w moje plecy, nagle uświadomiłam sobie, że potrzebowałam czegoś tak gwałtownego, aby pierwszy raz przebić się przez swoje bariery ochronne i coś poczuć.”

Temple Grandin „Byłam dzieckiem autystycznym”

Temple Grandin chciało poczuć swoje ciało poprzez ucisk. Takie zachowania związane są z doświadczaniem niedowrażliwości czucia głębokiego.

Nadwrażliwość:

  • niechęć do bycia przytulanym,
  • niechęć do podawania ręki na powitanie,
  • ociężałość ruchów.

Niedowrażliwość:

  • przybieranie nienaturalnych pozycji ciała, wyginanie kończyn,
  • zabawa dłońmi – wyginanie stawów, mocne zaplatanie rąk,
  • szybkie machanie palcami,
  • zawijanie się pościel, koce,
  • masturbacja,
  • wciskanie się w wąską przestrzeń.

Sensoryzmy a życie codzienne

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego powodują u osób ze spektrum autyzmu realne odczucia dyskomfortu a nawet bólu i przysparzają trudności w codziennym życiu. Bardzo trudno jest ciągle regulować wrażliwe zmysły i jednocześnie pozostać skoncentrowanym na orientowaniu się w świecie. Często prowadzi to do tzw. przeładowania sensorycznego. Wiele trudnych i „niegrzecznych” lub po prostu nietypowych zachowań osób z autyzmem jest wynikiem takiego przeładowania zmysłów lub sposobami na poradzenie sobie w regulowaniu zmysłów. Niedostosowane zachowanie jest samoobroną i reakcją na faktyczny ból/dyskomfort a nie „robieniem na złość”.

Rozpowszechnianie tej wiedzy to cel kampanii społecznych m.in. głośnej kampanii Fundacji Synapsis „Autyzm wprowadza zmysły w błąd” z udziałem aktora Bartka Topy. Aktor odgrywał zachowania osoby z autyzmem w miejscach publicznych. Obserwował reakcje ludzi oraz z jakim odbiorem społecznym spotka się jego zachowanie w mediach i internecie. Poniższy film powstał już po kampanii i tłumaczy funkcje zachowań osób ze spektrum autyzmu.

Osoby z autyzmem widzą, słyszą i czują świat inaczej niż my. I nie jest to ani gorszy ani lepszy odbiór świata. Po prostu inny. Prezentowane w filmie zachowania wiernie odzwierciedlają zachowania osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Mamy nadzieję, że film pomoże innym zrozumieć i uwrażliwić się na autyzm, a osobom z autyzmem ułatwi życie wśród nas.

Fundacja Synapsis – kampania społeczna „Autyzm wprowadza zmysły w błąd”

Zaburzenia przetwarzanie sensorycznego są to realne zaburzenia neurologiczne a nie „niepoprawne” zachowanie. Z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego można sobie radzić oraz prowadzić niezależne, szczęśliwe życie. Radzenie sobie ze zmysłami przez osoby z autyzmem wymaga dodatkowego wysiłku, odpowiedniej organizacji wsparcia w środowisku oraz zrozumienia ze strony otoczenia.

Jak Wasze dzieci radzą sobie z wrażliwością zmysłów? Chętnie poznamy Wasze refleksje na temat organizacji zmysłów w autyzmie lub odpowiemy na pytania odnośnie artykułu. Zapraszamy do komentowania lub pisania wiadomości na adres e-mail redakcji.

Podobne artykuły